ÇOCUĞUN YETERSİZLİKLERİNİN ANNE BABALARA
VE
AİLEYE ETKİLERİ
Genel eğitimde olduğu gibi özel eğitimde de öğretmen, özel gereksinimi olan çocuğun ailesi ve anne babası ile genellikle iki nedenle etkileşime girer;
- (1) sınıfında daha iyi çalışmalar yapmasına yardımcı olacak bilgi ve önerileri elde etmek,
- (2) anne babalara sınıfın dışında da çocuklarıyla çalışmaları için yardım etmek ve bilgi sağlamak.
- Bunları elde etmek isteyen öğretmen, anne babalarla etkili bir iletişim kurmalıdır.
- Etkili iletişim ise, eğitimcinin çocuğun ailesi ve anne babası ile karşı karşıya geldiğinde onları daha iyi anlamasıyla gerçekleşir.
- Bu nedenle öncelikle çocuğun yetersizliklerinin anne baba ve ailelerine etkilerini daha iyi anlamak için, anne babaların özel gereksinimi olan çocuğa yönelik tepkileri, anne babaların değişen rolleri, özel gereksinimi olan çocukların ihmali ve istismarı konularına açıklık getirmek yararlı olacaktır
- Özel Gereksinimi Olan Çocuğa Sahip Anne Babaların Tepkileri
- Günümüzde anne babaların fiziksel yetersizlikleri, öğrenme sorunu veya diğer alanlarda yetersizlikleri olan bir çocuğa sahip olduklarında gösterdikleri tepkilere ilişkin yazılmış birçok eser bulunmaktadır.
- Özel gereksinimi olan bir çocuğa sahip anne babaların böyle bir çocuğa sahip olduklarını öğrendiklerinde ya da çocuğun çeşitli gelişim dönemlerinde bazı yetersizliklerinin olduğunu öğrendiklerinde gösterdikleri tepkiler birbirine benzerlik göstermektedir.
- Bu tepkiler çeşitli biçimlerde sınıflandırılabilmektedir.
- Anne babaların gösterdikleri ilk tepkiler genellikle şok, inkar ve teşhise inanmama aşamalarından oluşmaktadır.
- Bu ilk tepkileri düzensiz duygulardan oluşan, öfke, suçluluk, depresyon, utanç, düşük benlik, çocuğu reddetme ve hüzün izlemektedir.
- Anne babaların ulaşması istenen son nokta ise çocuğunu kabul aşamasıdır.
- Özel gereksinimi olan bir bebeğin doğumu ya da çocuğun bir yetersizliğinin olduğunun anlaşılması, anne babalar için şiddetli biçimde örseleyici bir durumdur.
- Bu süreci yaşayan anne babalara çocuklarının yetersizliğine ilişkin ilk bilginin veriliş biçimi anne babaların bundan sonra geçirecekleri uyum sürecini önemli ölçüde etkiler.
- Bu nedenle özel gereksinimi olan çocuk anne babalarına sunulacak hizmetlerin belirlenmesi ve planlanmasında iki önemli konunun dikkate alınması gerekmektedir.
- İlk olarak tüm anne babalar uyum sürecinde benzer aşamalardan geçerler. Ancak geçiş süreleri ve bu geçişin etkileri farklıdır.
- Bazı anne babalar bu süreci hiç de rahat geçiremediklerini ifade ederlerken, bazı anne babalar ise özel gereksinimi olan çocuğa sahip olmanın onların yaşamları ve evliliklerini güçlendirdiği yönünde görüş belirtmektedirler.
- Bunun yanı sıra uyum için gerekli süre ve anne babaların bulunduğu aşama her anne babaya göre farklılık gösterir.
- İkinci sorun anne babalar uyum sürecinin değişik aşamalarında farklı davranış biçimleri sergileyebilirler, çevreye uyumda zorluk çekebilirler. Bazen de danışmanlık hizmetlerine gereksinim duyabilirler.
- Anne babalık, beraberinde birçok yeni sorumlulukların ve görevlerin üstlenilmesini gerektirir.
- Özel gereksinimi olan bir çocuğa sahip olan anne babalar için bu sorumluluk daha da artar.
- Ailenin işlevleri, anne babaların ve tüm aile üyelerinin gereksinimlerini karşılamayı gerektirir. Ailede özel gereksinimi olan bir çocuğun olması ise bu konuya ilişkin bazı dengelerin değişmesine neden olabilir.
- Özel gereksinimi olan çocuğa sahip anne babaların rolleri ve yerine getirmeleri gereken görev ve sorumlulukları izleyen biçimlerde sıralanabilir:
- Öğretim
- Danışmanlık
- Davranış yönetimi
- Eşlerarası ilişkiyi sağlama
- Diğer bireylerin eğitimi
- Okul ve toplumla olan ilişkileri sağlama
- Özel Gereksinimi Olan Çocukların İhmali ve İstismarı
- Özel gereksinimli bir çocuğu sahip olan bir aile bununla başa çıkmada desteklenmediğinde ve yalnız bırakıldığında çocuklarını ihmal ve istismar edebilirler.
- Alan yazında tüm çocukların fiziksel, cinsel ve duygusal olarak istismar edilebilecekleri ifade edilmektedir.
- Öner ve Sucuoğlu (1994) tarafından yapılan araştırmada, zeka geriliği olan çocuğa sahip anne babaların çocuklarını istismar etme potansiyellerinin normal çocukların anne babalarından daha fazla olduğu bulunmuştur.
- Ancak özel gereksinimi olan çocukların ihmal ve istismar edilip edilmediklerini belirlemek oldukça güç bir iştir !
- Daha da ötesi ihmal ve istismarın nedeni bilinemeyebilir, bilinse bile bu çoğunlukla gerçek neden olmayabilir.
- Yapılan araştırmalar çocuk istismarının tek bir nedeninin olmadığını, sadece çocuğun özelliklerinin değil birçok karmaşık değişkenin bu konuda etkili olduğunu göstermektedir.
- Bunlar; anne babaların ilaç ve alkol bağımlılığı, işsizlik, yoksulluk ve evlilikle ilgili sorunları olarak sıralanabilir.
- Çocuk istismarını önlemenin yollarına ilişkin yapılan birçok çalışma sonucunda, anne babaların çeşitli konularda eğitilmelerinin çocuklarını ihmal ve istismar etmelerini önlemede etkili olabileceği ifade edilmektedir.
- Anne babalar çocuklarının davranışlarını anlama, davranış kazandırma, çocuk davranışlarını cezalandırıcı olmayan yöntemleri kullanarak yönetme konularında eğitilebilirler.
- Çocukların ihmali ve istismarını önlemede temel becerilerin öğretimi önem kazanmaktadır. Bu uygulamada anne babalara çocuğun gelişiminde önemli olabilecek alanlarda ve dil becerileri, giyinme, tuvalet eğitimi gibi konularda öğretme becerileri kazandırılabilir.
- Bütün bunların yanında özellikle, basit davranış yönetimi ilkelerinin öğretimi konularına yer verilmelidir.
- Ayrıca sağlık ve hijyen, stresle başa çıkma, anne babalığa hazırlanma, aile bireylerinin boş zamanlarını birlikte değerlendirmesi, problem çözme becerileri kazandırma, para yönetimi, kendi kendini kontrol etme tekniklerini kazandırma, kendine değer verme ve işsizlik riski taşıyan ve işsiz olan anne babaların iş arama, bulma ve işe hazırlanma, iş görüşmeleri yapma gibi konularında eğitilmeleri anne babaların çocuklarını ve ailelerini ihmal ve istismar etmelerini önleyecek önlemler olarak sıralanabilir
- ANNE BABA-ÖĞRETMEN İLETİŞİMİ
- Anne babalarla karşılıklı iletişim kurabilme etkili anne baba öğretmen işbirliğinin sağlanmasında oldukça önemlidir.
- Açık, samimi ve dürüst iletişim anne baba ve öğretmen arasındaki ilişkinin olumlu gelişmesine katkıda bulunur.
- Öğretmenlerin anne babalarla iletişimi sağlamada yaygın olarak kullandıkları üç yöntemden söz edilebilir.
- Bunlar: anne baba öğretmen görüşmeleri, yazılı mesajlar ve telefon görüşmeleridir.
- Anne Baba Öğretmen Görüşmeleri
- Okullarda anne babalarla iletişim kurmak ve çeşitli amaçlara dönük görüşmeleri gerçekleştirmek için en yaygın kullanılan uygulama biçimi, anne babalarla yapılan toplantılardır.
- Çoğunlukla veli toplantıları olarak bilinen bu toplantılar anne babalarla öğretmenlerin grup ya da bireysel olarak yüz yüze yaptıkları görüşmelerdir.
- Veli toplantıları genellikle; resmi ilişkiler içinde gerçekleşen, anne babaların kötü haberler aldıkları, stresli toplantılar biçiminde gerçekleşir.
- Öyle ki bazen bu toplantılar, öğretmenlerin anne babalara çocuklarının yetersizlik ve uyumsuzluklarını anlattıkları, şikayetlerini dile getirdikleri toplantılara da dönüşebilir.
- Ancak, okullarda bireyselleştirilmiş eğitim programlarının (BEP) geliştirilmesi uygulamalarına geçiş ve BEP’in gereği olarak toplantıların düzenlenmesi anne babalara yeni roller sunmakta, anne baba öğretmen toplantıları, anne baba öğretmen görüşmelerine dönüşerek yeni bir boyut kazanmaktadır.
- Böylece anne babaların çocuğunun eğitimine katılımı artmakta, anne baba-öğretmen iletişimi iyileşmekte, anne baba ve öğretmenler birbirleriyle ve başkalarıyla daha üretken ilişkiler kurmayı öğrenmektedirler.
- Anne baba öğretmen toplantıları grup ya da bireysel görüşmeler biçiminde gerçekleştirilebilir.
- Her iki durumda da bir ön hazırlığın yapılması gerekir. Toplantı ve bireysel görüşme planlarının hazırlanması etkili bir iletişimin kurulmasında yararlı olacaktır.
- Anne baba ve öğretmenlerin yüz yüze yaptıkları bu toplantılarla özel gereksinimi olan çocuğa evde ve okulda yardım etme çabalarının koordinasyonu sağlanır, her iki tarafın da bilgi düzeyleri değişir.
- Bu toplantılar sadece öğretim yılının başlangıcı ve sonu ile sınırlı olmamalı, belli bir program dahilinde sürekli gerçekleştirilmelidir.
- Özel eğitimciler bu toplantıları öğretim programlarının anne babalarla birlikte planlanması ve değerlendirilmesi için önemli bir fırsat olarak değerlendirmelidirler.
- Anne baba öğretmen toplantıları çok iyi planlanarak düzenlense bile yine de sınırlı zamanları kapsar.
- Anne baba öğretmen iletişiminin sürekliliğini sağlamanın ve arttırmanın yollarından biri de yazılı mesajlar kullanmaktır.
- Birçok öğretmen, anne babalarla iletişim kurmada yazılı mesajlardan yararlanır.
- Bunun yanı sıra okul idareleri de öğrencilerin belli dönemlerde gelişimlerine ilişkin yazılı mesajlar gönderirler. Bu tür uygulamalarda, öğretmenler sürekli, sıklıkla ve düzenli olarak öğrencilerinin anne babalarına “iyi haber” pusulaları göndermelidirler.
- Özellikle her zaman olumlu olan bu haberler, anne babaları öğrencinin başarıları ve sınıfta yapılan etkinlikler konusunda bilgilendirmeyi amaçlamalıdır. Bu amaçla anne baba ve öğretmenin çok fazla zamanını almayan, okunması ve kullanılması kolay olan formlar hazırlanmalıdır.
- Bu formlar boşluk doldurma, (X) şeklinde seçenekleri daire içine alma, (?) şeklinde seçilen maddeyi belirtme ya da kısa kısa notlar yazma biçiminde yanıtlanabilecek türde hazırlanmalıdır.
- Bu tür formlar günlük, haftalık ya da aylık olarak hazırlanıp kullanılabilir.
- Yazılı mesajlar ev içinde, yani çocuğun doğal ortamında pekiştireçlerin belirlenmesi ve uygulanması için de kullanılabilir.
- Bunun için ev ve okul arasında küçük anlaşmalar yapılabilir. Örneğin; öğretmen, çocuğun evde hangi davranışları gösterdiğinde ya da hangi becerileri yerine getirdiğinde, hangi aralıklarla, ne tür ödüller verileceğini anne babayla birlikte kararlaştırır.
- Bu yazılı olarak anne babaya verilir ve bu kurallara uyması istenir.
- Anne baba öğretmen iletişimini arttırmaya hizmet eden yazılı mesajların bir diğer çeşidi de sınıf gazeteleridir.
- Sınıf gazetesi hazırlamak, öğretmenin öğretim etkinlikleri ve toplantıların dışında ayrıca zaman harcayacağı bir çalışmadır.
- Öğretmenler, özellikle aile toplantılarına katılamayan anne babalara iki üç sayfadan oluşan aylık sınıf gazeteleri hazırlayarak verebilirler.
- Bu yol özellikle telefonla kısıtlı olarak verilecek bilgiden çok daha ayrıntılısının anne babalara verilmesini sağlar.
- Bu, özellikle çocuğunun eğitimi için çeşitli etkinliklere katılan anne babaları onaylamak, onurlandırmak ve pekiştirmek için çok etkili bir yoldur.
- Bunun yanı sıra öğrencilerin yazdıkları hikayeler, yaptıkları resimler ve diğer ürünler bu gazetede yer alabilir.
- Böylece anne babalar sınıfta neler yapıldığından haberdar olacağı gibi, bu etkinliklere katılmak için istekli duruma da gelecektir.
- Bütün bunların yanında öğretmenlerin anne babalarla karşılıklı iletişim kurulmasa da, el kitapları ve bazı yazılı materyaller hazırlanarak ailelere verilebilir.
- Anne babaları çeşitli konularda bilgilendirmeyi amaçlayan bu materyaller anne babaların çocuğu ile ilgili yasal hakları, sınıf ya da okuldaki uygulamaları, okulun işleyişi, kuralları, okuldaki personelin tanıtımı gibi konularda hazırlanabilir.
- Kısa ve samimi bir telefon görüşmesi anne babalarla iletişim kurmada mükemmel bir yol olarak kullanılabilir.
- Düzenli telefon görüşmeleri; öğretmen ve anne babanın çocuğun başarılarını paylaşmalarına hizmet ettiği gibi, çocuğun eğitimine evdeki diğer bireylerin de katılımını sağlamada etkili olmaktadır.
- Öğretmen ve anne babalar kendi aralarında bir program düzenleyerek telefon görüşmelerini gerçekleştirmelidir.
- Telefon görüşmelerinin gerçekleştirilmesinin bir yolu telefon zinciri oluşturmaktır.
- Özellikle sınıftaki tüm öğrencilere iletilecek bir bilgi için telefon zinciri oluşturulabilir.
- Bu uygulamada öğretmen iki ya da üç anne babayı arar, onlar da önceden belirlenmiş belirli bir sıra içerisinde, ikişer, üçer anne babayı ararlar.
- Bu hem iletilerin tüm anne babalara kısa sürede ulaştırılmasını, hem de anne babaların birbirlerini tanımalarını ve kaynaşmalarını sağlayacaktır.
- Başka bir uygulama da, öğretmen telesekreteri olan ve kayıt özelliği olan telefonuna günün değerlendirmesini kaydeder.
- Anne babalar ise öğretmenin telefonunu aradıklarında öğretmenin mesajını dinleyebilirler.
- Örneğin; anne baba, çocuğu okuldan döndükten sonra öğretmenle önceden kararlaştırılan saatte öğretmenin telefonunu arar.
- Telefon telesekreter tarafından otomatik olarak açılır ve öğretmenin mesajı dinlenir.
- “İyi akşamlar, bugün çocuklarla oldukça yoğun bir gün geçirdik. Vücudumuzun organlarını; baş, gövde, kollar ve bacakları öğrendik. Tüm öğrenciler çok güzel katıldılar. Daha sonra vücudumuzun resmini boyadık. En son parmaklarımızı saydık. Aradığınız için teşekkürler, hoşçakalın.”
- Örnekte belirtilen bu tür bir uygulama ile hem öğretmen her telefona yanıt verme ve her defasında aynı şeyleri söyleme yükünden kurtulacak, hem de anne babalara etkili bir bilgilendirme hizmeti sunulabilecektir.
- Anne babalara böyle bir hizmetin sunulabilmesi için anne babalarla önceden görüşülüp bir planlama yapılması, anne babalarla öğrencinin o günün mesajını hangi saatten itibaren dinleyebilecekleri kararlaştırılmalıdır.
- Örneğin; öğretmen o günkü mesajı saat 18.oo’de telefonuna kaydeder. Anne babalar ise 18.00’den itibaren öğretmenin telefonunu arayarak o günkü mesajı dinleyebilirler.
- Kaydedilmiş telefon mesajları anne babalara sınıftaki etkinlikler konusunda bilgi, çocuklarıyla ilgili iyi haberler verme, anne babalara evde çocuklarıyla çalışmaları için önerilerde bulunma, anne babaların öğretmene mesaj bırakabilmesi gibi konularda etkili olarak kullanılabilmektedir.
|
|
